Welkom op het Hoogend.

Meermalen vinden we in de oude geschreven stukken melding gemaakt van zakkenrollers of beurzensnijders. Omdat velen hun geld met zich voerden in lederen of zeemslederen riemen om den middel gebonden en goed van sloten voorzien, moest er gesneden worden om riem of geld meester te worden, vandaar mogelijk den naam beurzensnijders. Ook van de korte broeken en rokjes, welke in de voorvorige eeuw gedragen werden, heeft men de zakken naar 't schijnt kunnen dichtknopen, ook al weer als een beveiligingsmaatregel tegen de zakkenrollers, die ten allen tijde hun slag hebben weten te slaan. Tijdens het jongste bezoek van H. M. de Koningin aan onze hoofdstad zag men aldaar allerwege nog waarschuwende placcaten met groote letters aangeplakt tegen deze vingervlugge handjegauws, welke bij voorkeur die plaatsen bezoeken, waar veel menschen bijeenkomen. En liefst nieuwsgierige menschen van buiten, welke in hun eigen rustige contreijen dit gevaarlijke volkje slechts bij name kennen. Voortijds zag men de zakkenrollers trouw de drukke jaar en weekmarkten bezoeken. Zoo ook Sneek, waar we van iemand lezen, dat hij zijn geld op der Merk by de Kaak was „quyt geworden", niettegenstaande zijn „broeksbuise" (van 't Frieeche ,,boese':) wel met cnoopen was toegeweest. Nu zal de „buise" op de markt wel niet altijd toe zijn geweest van de boeren en buitenlui, welke daar present waren, wat duidelijk kan blijken uit het volgende. Den 19 September 1769, zijnde op een Dinsdag, was het marktdag te Sneek. Eerst kwam de 23-jarige Douwe Pyters van IJtens zich op het stadshuis beklagen, dat hij zijn buidel met naar gissinge 8 gulden vermiste en dat die hem uit de buise moeste zijn gehaald, zonder dat hij daarvan iets hadde gevoeld, zoodat hij niet kon zeggen wie zulks hadde gedaan. Dat was 's morgens te tien ure. Even later kwam de 39-jarige Haring Pyters van Terzool zich beklagen dat hij bestolen was. In zijn vermisten buidel zaten eenige zestehalven, dubbeltjes en duiten. Tusschen 11en12 ure van dien dag verscheen Rienk Wijbes van Jutrijp met gelijke klacht.Hij leed een verlies van f 15 a f 16, welke hij in een buidel had besloten, die hem ontrold moeste wezen. Een uur daarna kwam Folkert Piers van Dijken bij Langweer tot de treurige ontdekking, dat hij zijn pong met geld vermiste ten bedrage van p.m. f' 8. Al deze buidels of pongen der buitenboeren bleken gerold te zijn met nog meer andere voorwerpen, waarvan nog geen aangifte was gedaan. De stadsdienaren, majoor en adsistenten waren zoo gelukkig de vermoedelijke daders spoedig op te sporen. Drie personen werden naar het stadshuis voor den rechter gebracht, een knaap van 12, een vrouw van 25 en een man van 30 jaar, allen van Amsterdam. Daar verschenen ook de vier boeren, die verklaarden, dat geen hunner gevoeld had dat hunne buidels gerold werden en dat ze eerst later de vermissing bemerkten. Van het gearresteerde drietal hooren we, dat het drie weken geleden van Amsterdam in de Lemmer was gekomen en zich naar Leeuwarden had begeven. Hier had het gelogeerd bij Albert Kuiper op het Schavernek en zich eenigen tijd opgehouden. Eerst Zondag tevoren was het gezelschap te Sneek gekomen. Aaltie Hartog, de vrouw, was een week later uit Amsterdam vertrokken, dan de beide andere beklaagden en had zich te Leeuwarden bij hen gevoegd. Aaltie liep met veters, kousebanden etc., Abraham, de man, deed negotie in oude kleeren, porcelein etc., en de knaap Willem, schijnt dienst te hebben gedaan als brandkast en bliksemafleider, wat de zakkenrollersaffaire betreft, want bij hem werd het van de boeren gerolde geld bevonden met meer andere artikelen. Bij visitatie kwam er uit zijn bovenbroek een zak met 13 gulden en 11 stuivers te voor­schijn, in zijn onderbroek werd een zilveren knipbeurs met 22 gulden gevonden, op zijn naakte lichaam twee gouden ringen en in zijn schoenen nog 5 gulden en 7 stuivers. De meerderjarigen van het drietal verklaarden in geen relatie te staan, tot den minderjarigen knaap en hun viel niets te bewijzen, doch de 12-jarige knaap werd naat Leeuwarden opgezonden. Na gegeeseld te zijn, werd hij voor 3 jaren, uit de provincie Friesland gebannen. Geen zware straf in aanmerking genomen, dat hij toch geen plan had in de provincie te blijven. Nog in de vorige eeuw en. wel in den nazomer van 1806 zien we het mes gebruiken om de beurs uit den zak meester te worden. Het was een Jan Meijer van Brussel, welke op die wijze aan Lijsbert Hempens haar geld ontroofde ten bedrage van f 439 en 16 st. Beiden bevonden zich in den beurtman van Amsterdam op de Lemmer. Terwijl de vrouw sliep, die haar geld in een kous en zak op haar lijf onder de rokken had verborgen, wist Meijer met behulp van een mes tot zijn doel te komen en het geld meester te worden. Hij werd gelukkig gevat en den 11 Oct.1806 gegeeseld en voor 5 jaar gebannen. Als reeds gezegd kon die verbanning voor een uitlander nauwelijks een straf heeten, wat wel het geval was voor de bewoners dezer provincie, die hier hun familie en kennissen hadden wonen en soms een goed bestaan vonden in handel of bedrijf.

In Jan. 1742 trachtten twee zakkenrollers, de een geboren te Londen, te Workum op de Plattebrugge een beurs te rollen, 't welk mislukte doordat de sleutel bleef haken. De dorprechter Wopke Sipkes van Cornwert beklaagde zich dat dezelfde personen hem zijn buidel in „de Swaen'' te Makkum hadden ontrold en Jouke Geerts, schipper van Koudum op Hindeloopen, die met eieren op de weekmarkt aldaar stond, raakte 36 C.gulden kwijt, doch dit spoedig bemerkende, zette hij de bovengenoemde vreemdelingen na. Omtrent den vuurtoren kreeg hij ze te pakken en met groot geweld f 26 terug. Voor het Hof verdedigd door een rechtsgeleerde, werden de beklaagden even­wel vrijgesproken, In de oude stukken vaa Hindeloopen leest men over dit geval, dat een Jodeslachter en een weduwe van Workum, die met vleesch op do weekmarkt stonden, vlak tegenover Jouke G eerts, dezen attent maakten op de zakkenrollers, toen hij f 36 vermiste aan verschillende speciën, waaronder 4 Engelsche goudguldens en een oord van een rijksdaalder. Hij zette de vermoedelijke daders na en vond ze op den zeedijk naar Workum en eischte met geweld zijn geld terug. Hij kreeg slechts f 26 in diverse speciën, doch daaronder bevonden zich vier Eng. goudg. en ook een oord van een rijksdaalder. Dus zoo redeneerde de bestolene is het mijn geld, doch de 18-j. Levi van Londen met zijn 15-jarigen kameraad ontkenden ten sterkste en gingen mede naar Hindeloopen terug om ook beklag bij 't Gerechte te doen. De beklaagden vertelden dat ze met spialten Medaljes van Admiraal Vernon te Hindeloopen waren gekomen om die op de markt te verkoopen. Na gedane zaken wilden ze naar Workun terug. Na op den vuurtoren een soopje te hebben gedronken, was een boer hen achterop geloopen, die hen met geweld van hun geld had beroofd. Als gezegd wist de verdediger deze beklaagden, die reeds gevangen zaten, vrij te pleiten.

Minder gelukkig was een 30 jarig zakkenroller van Leeuwarden, die aan Claas Luitjens op de markt te Buitenpost zijn pong ontrolde met het geld dat deze pas voor een paard had ontvangen. Met twee anderen werd het geld gedeeld op het kerkhof aldaar. Op de Oosterwierumer markt had hij vroeger Wiebe Pieters van Deersum de beurs met geld uit den broekzak gerold. Deswege reeds veroordeeld tot twee jaar tuchthuisstraf en geeseling in 't publiek, had hij het schavot beklommen, en nadat zulks geschied was met luider stemme uitgeroepen: Afgeloest, springende en dansende achter den scherprechter aan, toen die hem van het schavot geleidde. Wegens deze „brutaliteiten", werd de tuchthuisstraf met een jaar verzwaard. Dat was den 30 Juni 1804, en nu weder schuldig bevonden aan de zakkenrollerij te Buitenpost in Augustus 1807 in vereeniging met twee andere personen, werd hij deswege veroordeeld tot 4 jaren tuchthuisstraf, geeseling en een jaar verbanning, bij vonnis van den 17 October 1807.

Den 29 Sept. 1806 bij gelegenheid der Harddraverij te Joure, werd aan Pieter Aukes van Snikzwaag een pong met f 12 aan geld ontrold en al weder was het een Leeuwarder, die gevat en gevonnist werd tot geeseling en 3 jaren verbanning. In de jare 1700 werden twee zakkenrollers, vreemdelingen, die met den markschipper Andries Jans uit de Valom te Leeuwarden waren gekomen en aldaar beurzen rolden nog eenvoudig gestraft met verbanning. In den loop der jaren blijkt de straf merkelijk verzwaard te zijn. Op de Koemarkt te Heerenveen werd den 21 May 1803 aan Jacob Pieters, koopman, woonachtig aan 't verlaat buiten Steenwijk, een pong met 100 C.gulden uit den zak gerold door een jongen, welke daarmede onder de houten doorkroop, doch die gevat en opgezonden werd naar Leeuwarden. Een 15-jarige knaap te Harlingen werd den 10 Sept. 1803 wegens beurzensnijden veroor­deeld tot 14 dagen te water en brood en een halfjaar tuchthuisstraf.
Op Mildamstermarkt den 24 van grasmaand 1810, betaalde een Jan Feijer van Oldeholtwolde aan Andries Hendriks een varken, dat hij op de Heide onder Oudeschoot hadde gekocht voor f 20. De betaling had plaats bij den kastelein Harmen, Beenen te Mildam, doch aan Andries Hendriks, reeds 80 jaar, werd dit geld met zijn eigen geld dat hij hadde, ontrold, door iemand uit de Compagnie, voor 14 dagen uit het tuchthuis ontslagen. Men zette dezen na, doch hij vluchtte dwars door de Tjonger en eerst na veel moeite werd hij gevat en gevonnist. Zoo lezen we elders van een spialten oorijzer. Wat zou het woord spialten beteekenen ? Van Vernon kan men lezen in de Navorscher de 6 pag. 161, dat in 1789 op de heide bij Oofterhout in N.-Brabant een medaille werd gevonden met de beeltenis van dezen Engelschen admiraal en een opschrift dat betrekking had op de inneming van Carthagena in Spanje, De medaille was al geslagen voor de stad genomen was en toen de aanslag mislukte, deed men alle moeite, de medailles weer in bezit te krijgen, wat slechts ten deele gelukte. (1741). de medaille is zeldzaam en zeer gezocht. Er bestaan onderscheidene variaties met diverse opschriftsn en er is breedvoerig over geschreven in bet tijdschrift bovengenoemd.

pagina 20